Geneza Kół Gospodyń Wiejskich sięga do lat 70. XIX w. Powstały jako inicjatywa kobiet wiejskich w celu organizacji kursów gotowania, pieczenia, szycia, uczyły prowadzenia domu. Koła współorganizował yszkoły, wspomagały w trudnej sytuacji i uczyły wzajemnej pomocy. Podobnie jak straże ogniowe dla księżaków, tak koła gospodyń dla księżanek stawały się miejscem pielęgnacji polskiej tradycji i jednoczesnego doskonalenia gospodarowania na wsi. Wiele kobiet zaangażowanych w działalność KGW zostało wyróżnionych Orderem Serca Matkom Wsi. Odznaczenie to jest przyznawane za trud włożony w wychowanie młodego pokolenia Polaków – patriotów, kształtowanie w domu i środowisku postaw moralnych, za pracę włożoną w przeobrażanie wsi i rodziny wiejskiej. W przypadku Księstwa Łowickiego koła gospodyń odegrały najważniejszą rolę w promowaniu sztuki ludowej. Na obszarze gminy prawie w każdej z wsi działa KGW. Koło w Strzelcewie zostało założone w 1945 r. Organizuje liczne imprezy kulturalne, wycieczki, kursy i szkolenia dla mieszkańców. Członkinie koła uczestniczą w licznych imprezach m.in. prezentacjach stołów świątecznych organizowanych w Warszawie i Łodzi, konkursach kulinarnych w Łowiczu, Skierniewicach, Kartuzach. W 2009 r. członkinie koła zdobyły główną nagrodę w konkursie na „Łowicki Boszc”, który oceniała Bożena Dykiel. Na czele koła stoi twórczyni ludowa Zofia Mycka. Członkinie koła w przeszłości brały udział w filmie „Chłopi”, który był realizowany m.in. na polach wsi Strzelcew. Z tej okazji w 2007 r. zorganizowano spotkanie statystów z Jagną – Emilią Krakowską. Koło gospodyń wiejskich w Guźni liczy przeszło 55 lat. Organizuje uroczystości i spotkania integracyjne dla mieszkańców wsi. Uczestniczy w uroczystościach gminnych, raz w roku organizuje pokazy kulinarne. Prężnie działa reaktywowane w 2002 r. koło w Zielkowicach. Skupiło się ono głównie na kultywowaniu tradycji ludowych. Uczestniczą w imprezach lokalnych i ogólnopolskich, kilka członkiń brało udział w imprezach poza granicami kraju. Koło promuje kuchnię regionalną, kulturę i tradycję łowicką. Otrzymało liczne nagrody w ponadlokalnych imprezach m.in. w konkursie na potrawę regionalną w Starych Jabłonkach, na szarlotkę w Skierniewicach oraz wyróżnienie w konkursach potraw regionalnych we Włoszech i Czechach.

 

Ważnym elementem łowickiej kultury ludowej jest śpiew i muzyka. Śpiewacy i muzycy praktykowali ustno – pamięciowy przekaz repertuaru muzycznego. Prezentowali niespotykany dziś styl wykonawczy a niekiedy i repertuar – kołysanki, pieśni sieroce, śpiewy obrzędowe, przyśpiewki. Na naszych terenach mieszkało wielu „artystów” m.in. Wiktoria Zbikowska z Zielkowic ur. 1889 r., Anna Wróbel z Bochenia ur. 1880 r., Wiktoria Bura z Małszyc ur. 1886 r., Marianna Nowak ze Świeryża ur. 1899 r., Jan Jaski ur. 1921 r. zamieszkały w Małszycach.

Obecnie przyzwyczajeni jesteśmy do współczesnego wizerunku muzyki ludowej, która w Łowickim jest dalej żywa i często prezentowana podczas licznych występów, festiwali czy przeglądów. We wsi Zielkowice mieszka najmłodsze i średnie pokolenie muzyków ludowych – Weronika Mońka, Magda Płacheta, Marek Płacheta, Szymon Mońka, Kamil Jarosiński, Daniel Moskwa oraz Krzysztof Płacheta, Witold Moskwa, Eugeniusz Płacheta. Z Zawad pochodzi Jarosław Stępniewski, w Niedźwiadzie mieszka Jan Dutkiewicz. Grają w wielu kapelach, zespołach folklorystycznych, zdobywając szereg nagród w kraju i za granicą. Tworzą rodzinne kapele Mońków, Płachetów i rozsławiają wartości naszej kultury narodowej, które do jej skarbnicy wniosła wieś łowicka.

strojlowiczanki

Charakterystycznym i powszechnie rozpoznawalnym elementem rodzimej kultury ludowej jest strój łowicki, traktowany jako polski strój narodowy. Do dziś Księżacy dumnie kroczą w swoich pasiastych strojach, wzbudzając powszechne zainteresowanie. Jego początki sięgają lat 20. i 30. XIX w. Wówczas zaczęto nosić ciemnoczerwone samodziały lnianowełniane z pojedynczymi czarnymi lub białymi pionowymi paskami. W późniejszym okresie zestaw pasków został rozbudowany o kolejne barwne paski, stopniowo wprowadzono barwę zieloną, żółtą, bordową, granatową.

Kolorystyka i zestawy barwnych pasów podlegały ciągłej ewolucji. Tło pasiaka z czerwonego przeszło w barwę pomarańczową, później żółtą. W połowie XX w. wprowadzono do tła również barwy zimne: zieloną, błękitną, szarą. Rozbudowany został również zestaw pasków zwany popularnie brążką. Składała się ona najczęściej z wielobarwnych, w różnych odcieniach i różnej szerokości, symetrycznych pasków, systematycznie powtarzających się na tkaninie pasiaka. Stworzenie interesującego pasiaka wymagało od twórcy wielkiego poczucia piękna, harmonii, wrażliwości na barwy oraz pracowitości i zdolności manualnych. Spódnicę tworzono z tkaniny liczącej 45 metrów z systematycznie powtarzającymi się pasami tła i brążki.

Początkowo wełniaki były wszywane w pasek, jednak wraz z rozbudową „kiecki” i wzrostem jej wagi zaczęto zszywać je z gorsetem. Początkowo gorset był wykonany z samodziału o asymetrycznym układzie pasków, w latach 20. XX w. wprowadzono gorset z czarnego aksamitu, później bogato haftowany. Elementem stroju kobiecego jest też fartuch, miał on barwy podobne do występujących na „kiecce”. Uzupełnieniem stroju kobiecego była chusta, trzewiki wiązane kolorowymi tasiemkami oraz korale.

Późniejsze są zmiany zachodzące w stroju męskim. Samodziałowe „portki” pasiaste pochodzą z lat siedemdziesiątych XIX w. Początkowo, tak jak w przypadku „kiecki”, były to pasiaki z tłem czerwonym, później zmienione na barwę pomarańczową. W skład stroju męskiego wchodził również lejbik (kamizelka), spencerek (marynarka) i sukmana (płaszcz), zawsze przepasane samodziałowym pasem w kolorystyce pasiaka.

Elementem stroju, zarówno kobiecego jak i męskiego, była haftowana koszula. Dekoracje haftowane stopniowo występowały w trzech rodzajach, najstarszym był haft zwany polskim, następnie krzyżykowy, zwany ruskim oraz najbardziej znany i kojarzony z wzornictwem łowickim płaski cieniowany. Charakterystycznym motywem haftu łowickiego jest róża cieniowana wyhaftowana z nici jedwabnej lub muliny. Dążenie do coraz „modniejszego” zdobienia stroju łowickiego wprowadziło też haft koralikowy. Oprócz koszul, haftem zdobiono również rękawki, staniki, pończochy, chusty, kapelusze, elementy fartucha.

Obecnie stroje łowickie pełnią funkcję reprezentacyjną w czasie ważnych uroczystości religijnych, festynów i konkursów regionalnych oraz w prezentacjach zespołów folklorystycznych.

 

Kultura ludowa jest jednym z najważniejszych elementów charakteryzujących Księstwo Łowickie. Etnografowie i historycy sztuki zgodnie twierdzą, że elementy najbardziej rodzimej polskiej kultury, bez jakichkolwiek ingerencji zewnętrznych, pochodzą właśnie z kultury ludowej i Łowickie należy do najczytelniejszych tego przykładów. Wieś łowicka wykształciła swoisty i niebywale oryginalny folklor. Powstała sztuka wsi i dla wsi. Jak jest cenna oraz wartościowa, świadczy jej udane przejęcie przez miasto i powiat w licznych działaniach promocyjnych. Wytwory ludowe stały się czynnikiem rozsławiającym Łowicz i okoliczne wsie. Szczególną rolę odgrywa barwna procesja Bożego Ciała trwale umiejscawiająca Łowickie na mapie Polski, Europy, świata... Rozkwit sztuki ludowej przypadł na drugą połowę XIX wieku. Wynikało to z potrzeby zaspakajania obcowania na co dzień z pięknem i dziełami sztuki. Ówcześni twórcy ludowi nie byli świadomi, iż tworzą nieocenione dzieła. Powstało oryginalne budownictwo, dekoracje wnętrz, przedmioty użytkowe, ubrania, muzyka, poszanowanie tradycji i zwyczajów.

Na terenie obecnej gminy Łowicz zachowały się nieliczne elementy tradycyjnej zabudowy wsi łowickiej. Błękitno malowane chałupy budowane konstrukcją zrębową, kryte słomą, z sienią przelotową twor zyły piękną bryłę architektoniczną. Wnętrze składało się z dwóch izb (świątecznej oraz codziennej) oraz jednej lub dwóch komór. Chałupy były szerokofrontowe, o określonej proporcji: wysokość dachu równała się 3 szerokości szczytu chałupy. Z czasem chałupy zostały oszalowane deskami, do wejścia prowadził drewniany ganek, bogato zdobiony ornamentyką rzeźbiarską. Ten rodzaj zabudowy zachował się jeszcze min. we wsiach Bocheń i Ostrów. Występowała też zabudowa zwana okólnikiem (dokoła), w skład której wchodziła chałupa, stajnia, obora i szopy gospodarcze. Stodoła ze względów pożarowych stała w znacznej odległości od chałupy. Początkowo drewniane obory w drugiej połowie XIX w. zostały zastąpione budownictwem murowanym. Do ich stawiania wykorzystywano ogromne kamienie narzutowe. Połączone z cegłą tworzyły wielobarwną mozaikę. Jeszcze dzisiaj można spotkać tą formę budownictwa ludowego.Do podstawowych mebli w chałupie łowickiej zaliczyć musimy skrzynie, ławy, kredensy i łóżka. Mają one wprawdzie charakter użytkowy, ale ich kunsztowne opracowanie nadało im walor artystyczny. Łączy je też wspólne tworzywo – wszystkie wykonano z drewna. Często już drzwi wejściowe razem z okiennicami chałupy były bogato rzeźbione. Wewnątrz znajdowały się pięknie zdobione barwnymi malowidłami skrzynie, zdobione rzeźbieniami kredensy i serwantki oraz ozdobna ława ustawiana wzdłuż ściany z oknami. Również łóżka mają ozdobne toczenia na nogach. W rzeźbionych dekoracjach występują motywy roślinne (liście, kwiaty), fauny (ptaki, zwierzęta) oraz motywy geometryczne. Wspomniane skrzynie łowickie malowano farbami olejnymi.